ویترین سولفات ها (Sulfates)
کانی های سولفات دارای یون سولفات به عنوان جزء ساختاری اصلی خود هستند. این یون از یک اتم گوگرد تشکیل شده که توسط چهار اتم اکسیژن احاطه شده است. این واحد معمولاً با کاتیون های فلزی مختلفی مانند کلسیم (Ca)، باریم (Ba)، استرانسیم (Sr)، سرب (Pb)، مس (Cu) و آهن (Fe) ترکیب می شود.
ویترین اکسیدها (Oxides) و هیدروکسیدها (Hydroxides)
اکسیدها کانی هایی هستند که از ترکیب اکسیژن با یک یا چند عنصر فلزی تشکیل شده اند. در این کانی ها، آنیون اصلی اکسید است.هیدروکسیدها کانی هایی هستند که در ساختار خود گروه هیدروکسیل دارند.این کانی ها معمولاً در شرایط آب دار و سطحی تشکیل می شوند و اغلب محصولات هوازدگی یا دگرسانی هستند.
سکوی فیلوسیلیکات ها (سیلیکات های ورقه ای)
فیلوسیلیکات ها (Phyllosilicates) از واژه یونانی phyllon به معنای «برگ» مشتق شده اند. این گروه از کانیها بر اساس ساختار اتمی خود شناسایی میشوند که در آن، چهاروجهی های سیلیکا در صفحات دوبعدی گسترده شده و به هم متصل می شوند.
سکوی سوروسیلیکات ها (Sorosilicates) — سیلیکات های جزیره ای یا دوتایی
سوروسیلیکات ها کانی های سیلیکاته ای هستند که از اتصال دو چهاروجهی با یک اکسیژن مشترک ساخته می شوند. این کانی ها معمولاً در سنگ های دگرگونی و دگرسانی گرمابی شکل می گیرند و از کانی های مهم آن ها می توان به اپیدوت، آلنیت و داتولیت اشاره کرد. سوروسیلیکات ها از نظر زمین شناسی برای شناخت شرایط دگرگونی، دگرسانی و ترکیب سیالات گرمابی اهمیت دارند.
سکوی سیکلوسیلیکات ها (Cyclosilicates) — حلقه های اسرارآمیز
سیکلوسیلیکات ها (سیلیکات های حلقوی) کانی هایی هستند که چهاروجهی های سیلیکا در آن ها به صورت حلقه های بسته (معمولاً 6 عضوی) به هم متصل شده اند. این گروه شامل کانی های بسیار ارزشمند و زیبایی همچون بِریل (زمرد و آکوامارین) و تورمالین است. این کانی ها علاوه بر کاربرد در جواهرسازی، به عنوان نشانگرهای مهم در تعیین شرایط دما و فشار در محیط های دگرگونی و آذرین شناخته می شوند.
سکوی نزوسیلیکات ها (Nesosilicates) — ساختار جزیره ای (تک واحدی)
نزوسیلیکات ها (سیلیکات های جزیره ای) ساده ترین ساختار را در میان کانی های سیلیکاته دارند؛ جایی که چهاروجهی های سیلیکا به صورت واحدهای مجزا و مستقل توسط کاتیون های فلزی به هم پیوند می خورند. این گروه شامل کانی های بسیار مهمی مانند الیوین (سازنده اصلی گوشته زمین)، گارنت ها و آلومینوسیلیکات ها (شاخص های دما و فشار دگرگونی) است. به دلیل پیوندهای متراکم، این کانی ها معمولاً بسیار سخت، متراکم و فاقد رخِ ورقه ای هستند.
سکوی اینوسیلیکات ها (Inosilicates) — زنجیره های بی پایان
اینوسیلیکات ها (سیلیکات های زنجیره ای) کانی هایی هستند که چهاروجهی های سیلیکا در آن ها به صورت زنجیره های طویل به هم متصل شده اند. این گروه به دو دسته اصلی تقسیم می شوند: پیروکسن ها (زنجیره ساده، زاویه رخ 90 درجه) و آمفیبول ها (زنجیره مضاعف، زاویه رخ 60 و 120 درجه). این کانی ها از اجزای اصلی سنگ های آذرین و دگرگونی هستند و شناسایی آن ها از طریق زاویه رخ، یکی از پایه های اساسی علم کانی شناسی در تشخیص نوع سنگ است.
سکوی تکتوسیلیکات ها (Tectosilicates) — شبکه سه بعدی
تکتوسیلیکات ها (سیلیکات های شبکه ای) فراوان ترین گروه کانی ها در پوسته زمین هستند. در این ساختار، چهاروجهی های سیلیکا از هر چهار طرف به هم متصل شده و یک شبکه سه بعدی و مستحکم ایجاد می کنند. معروف ترین اعضای این گروه، کوارتز و فلدسپارها هستند که سنگ بنای اصلی اکثر سنگ های سیاره ما را تشکیل می دهند. به دلیل این ساختار شبکه ایِ متقارن، تکتوسیلیکات ها معمولاً بسیار سخت بوده و در برابر فرسایش شیمیایی مقاوم هستند.
سکوی فسفات ها (Phosphates)
فسفات ها گروهی از کانی ها هستند که واحد اصلی آن ها یون فسفات است. این کانی ها معمولاً از تنوع ترکیبی بالایی برخوردارند و در محیط های ماگمایی، رسوبی، دگرگونی و هیدروترمال تشکیل می شوند. آپاتیت مهم ترین فسفات طبیعی است و نقش کلیدی در تأمین فسفر برای حیات و نیز صنعت کودهای شیمیایی دارد.
ویترین سولفیدها (Sulfides)
سولفیدها گروه مهمی از کانی ها هستند که در آن ها گوگرد با یک یا چند فلز پیوند یافته است. کانی های شناخته شده این گروه شامل پیریت (“طلای احمق ها”)، گالن (سرب)، اسفالریت (روی) و کالکوپیریت (مس) هستند. این کانی ها منبع اصلی استخراج اکثر فلزات صنعتی و گران بها محسوب می شوند و عمدتاً در محیط های هیدروترمال (چشمه های آب داغ) و ماگمایی تشکیل می گردند.
ویترین کانی های هالید (Halides) یا نمک ها
کانی های نمکی یا هالیدها، ترکیباتی از عناصر هالوژن (فلوئور، کلر، برم، ید) با فلزات هستند. معروف ترین آن ها هالیت (نمک طعام) است که با طعم شور، بلورهای مکعبی و حل شدن در آب شناخته می شود. فلوریت با رنگ های متنوع و بلورهای زیبا و سیلویت از دیگر اعضای این گروه هستند. این کانی ها اغلب در محیط های تبخیری (دریاچه های خشک شده) تشکیل می شوند و در صنایع غذایی، شیمیایی و متالورژی کاربرد دارند.
ویترین کربنات ها (Carbonates)
کربنات ها کانی هایی هستند که واحد اصلی آن ها یون مثلثی کربنات است. مهم ترین آن ها کلسیت و دولومیت هستند که سنگ های اصلی رسوبی (سنگ آهک و دولومیت) را می سازند. همه کربنات ها با اسید واکنش داده و گاز CO₂ آزاد می کنند. مالاکیت (سبز) و آزوریت (آبی) کربنات های زیبای مس هستند که در اثر هوازدگی کانسارهای مس تشکیل می شوند. کربنات ها در صنایع ساختمان، فولاد، کشاورزی و حتی زیست شناسی (صدف ها و مرجان ها) نقشی حیاتی دارند.
ویترین ارسنات ها (Arsenates) و ارسنیدها (Arsenides)
کانی های آرسنیک دار به دو گروه تقسیم می شوند:
1. ارسنات ها: کانی های رنگارنگ و ثانویه ای هستند که در اثر هوازدگیِ کانی های آرسنیک دار در نزدیکی سطح زمین تشکیل می شوند (مانند اریتریت صورتی رنگ).
2. ارسنیدها: کانی های فلزی و اولیه ای هستند که از ترکیب مستقیم آرسنیک با فلزات در اعماق زمین ایجاد شده و معمولاً منابع مهم فلزاتی مثل نیکل و کبالت هستند (مانند نیکولیت).
